Treftadaeth Cymru

Oriel o Awyrluniau – Cymru o’r Awyr

Tynnu awyrluniau yw un o’r ffyrdd mwyaf pwerus o ddogfennu’r newidiadau yn nhirwedd Cymru o’r cyfnod cynharaf hyd heddiw. Oddi fry, gall archaeolegwyr edrych i lawr ar ganrifoedd o newidiadau yn y dirwedd, tynnu lluniau o henebion hysbys, dod o hyd i safleoedd sydd ynghudd ers canrifoedd, a chynnig persbectif newydd ar ein dinasoedd, ein trefi a’n treftadaeth adeiledig.

Mae archif y Comisiwn Brenhinol o awyrluniau yn dangos ehangder diwylliant a thirwedd Cymru – o feddrodau cynhanesyddol, bryngaerau o’r Oes Haearn, trefi Rhufeinig a chestyll canoloesol i blastai gwledig, dociau hanesyddol, amddiffynfeydd o’r ddau Ryfel Byd, a phensaernïaeth fodern. Mae lluniau mwy cyffredinol o dirwedd Cymru ar gael hefyd, p’un a ydych chi’n chwilio am olygfeydd o diroedd carreg-galch ar hyd yr arfordir, traeth yn yr haf, Stadiwm y Mileniwm neu gopa’r Wyddfa. Mae awyrluniau ‘arosgo’ Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (sef edrych allan o awyren ysgafn) sydd wedi’u tynnu gan y Comisiwn Brenhinol ers 1986 yn rhan o archif ehangach (ôl-1940) o awyrluniau arosgo a ‘fertigol’ (sef edrych yn syth i lawr o awyren arolygu) ac yn dangos y newidiadau yn yr olwg sydd ar Gymru.

Yn yr oriel ar-lein hon cewch weld rhai o’r awyrluniau arosgo gorau sydd yn archif y Comisiwn Brenhinol. Dangosant nid yn unig safleoedd a thirweddau archaeolegol traddodiadol ond hefyd olwg fwy anarferol ar adeiladau, arfordir a thirwedd y Gymru fodern.
Dod o hyd i’r gorffennol o’r awyr – ôl cnydau

  • Wrth i gnwd aeddfedu yn yr haf bydd ôl cnydau’n dangos amlinelliadau clir o ffosydd fferm amddiffynedig o gyfnod gyn-Rufeinig yr Oes Haearn. Cafodd y ffosydd hynny eu gwastatáu wrth i’r tir gael ei droi. Diben codi’r lloc allanol, o bosibl, oedd creu lle i gadw stoc fel defaid a gwartheg ynddo.Mae’n debyg mai tai crwn oedd yn y lloc mewnol a gyrhaeddid ar hyd y llwybr byr a oedd â chlwyd ar ei draws (ar y chwith). (Llun:2005_0139. NPRN 308918)
  • Datblygiad ôl cnydau, lliw, DI2006_1443. Dyma sut y bydd ôl cnydau’n ymffurfio: fferm o’r Oes Haearn yn troi’n wrthglawdd isel ac yna’n dir amaethyddol heddiw. Mae’r dilyniant hwn o luniau’n dangos sut y gall rhai o elfennau fferm gynhanesyddol, ac yn enwedig ffos y lloc, y gwrthglawdd amddiffynnol a thyllau’r pyst, oroesi dan y pridd ac effeithio ar y ffordd y bydd cnwd ar neu laswelltir yn tyfu yn ystod gwanwyn a haf sych. (Llun:DI2006_1443.)
  • Hengor Dyffryn Lane, AP_2006_3363. Esgorodd sychder maith haf 2006 ar ôl cnydau clir iawn o’r hengor Neolithig hwn ger y Trallwng (gwaelod ar y dde, yn cael ei gloddio) ac o grugiau o’r Oes Efydd a gawsai eu gwastatáu wrth i’r tir gael ei droi (cylchoedd, canol-chwith). Mae’r ffordd y mae ffos gladdedig yr hengor i’w gweld ar ffurf ôl cnwd gwyrdd tywyll, a hefyd yn cael ei dinoethi yn y ffos gloddio, yn arbennig o drawiadol. (Llun:AP_2006_3363. NPRN:306967)

Bob blwyddyn, daw archaeolegwyr y Comisiwn Brenhinol o hyd i safleoedd a henebion o’r awyr. Mae henebion archaeolegol di-rif wedi’u colli oherwydd amaethu, dinistrio ac erydu dros y canrifoedd ers iddynt gael eu codi gyntaf. Ar lawr gwlad, fe all nad oes dim i ddangos i ni ble y bu ffermydd cynhanesyddol a filâu Rhufeinig, ond fe all fod olion sylweddol o ffosydd claddedig, sylfeini waliau a nodweddion eraill o’r golwg o dan yr haen uchaf o bridd. Yn ystod hafau sych bydd y cnydau sy’n tyfu ar briddoedd a gaiff eu draenio’n dda ar dir isel yn gallu datgelu siâp a safle’r olion claddedig hynny drwy gyfrwng ôl cnydau.

Bydd ôl cnydau i’w gweld pan fydd y planhigion sy’n tyfu dros nodweddion archaeolegol claddedig, megis hen ffosydd neu dyllau pyst, yn tyfu’n dalach a gwyrddach dros y pridd mwy ffrwythlon a thamp yn y tyllau. Ar y llaw arall, bydd y rhai sy’n tyfu dros waith maen a muriau claddedig yn aeddfedu’n gyflym ac yn troi’n felyn am fod y pridd yn fas a heb fawr o faeth ynddo.

O’r awyr y caiff y gwahaniaethau hynny yn nhyfiant yr haf, a all ymddangos fel pelydr-X o’r cae, eu gweld gliriaf. O dan amodau eithriadol haf sych iawn, mae modd canfod cannoedd ar gannoedd o safleoedd ôl cnydau newydd mewn ychydig fisoedd, a dyna ddangos cyfraniad sylfaenol awyrluniau i’r broses o geisio deall archaeoleg Cymru.

Cofnodi gwrthgloddiau mewn goleuni isel

‘Twmpathau’ â gwair yn tyfu drostynt yw llawer iawn o safleoedd archaeolegol Cymru erbyn hyn. Mae rhai o’r gwrthgloddiau’n amlwg ac wedi’u diogelu’n dda, fel sy’n digwydd yn achos rhai tomenni canoloesol (twmpathau cestyll) neu fryngaerau o’r Oes Haearn. Mae eraill heb eu diogelu cystal o bell ffordd. Yr adeg orau i dynnu lluniau o weddillion gwrthgloddiau yw pan fydd yr heulwen yn isel ac ar ongl sy’n dadlennu patrymau’r safleoedd drwy olau a chysgod. Gall cysgodion hwyrddydd haf gynnig amodau delfrydol, er y gall llystyfiant guddio rhai o’r manylion. Yn y gaeaf, ac yn enwedig ar ôl yr eira cyntaf, bydd y ffaith fod y gwair a’r rhedyn yn isel yn golygu bod modd tynnu lluniau eithriadol o glir o lawer gwrthglawdd ar yr ucheldiroedd.

O dynnu lluniau ohonynt o’r awyr pan fydd hi wedi rhewi’n galed neu o dan haen ysgafn o eira, bydd modd gweld amlinelliadau o wrthgloddiau mân iawn yn gliriach o lawer. Mae nifer y darganfyddiadau newydd a wneir wrth gofnodi gwrthgloddiau ar fryniau a mynyddoedd Cymru yn debyg i nifer yr ôl cnydau a ddarganfyddir ar y tiroedd is yn ystod yr haf.

  • Gwaith glo Tyddyn Mawr. Dyma awyrlun clir iawn a dynnwyd o ardal wledig yng nghanol Môn, adeg rhew caled ym mis Ionawr a rhyw hanner awr ar ôl codiad haul. Yno, fe gloddid am lo, ac o gwmpas y cloddfeydd gwelir olion troi’r tir yn y dull grwn a rhych. (Lun: DI2006_0259/ NPRN 300520 ).
  • Bryngaer y Gaer Fawr. Llun o’r fryngaer fawr o’r Oes Haearn yng Ngheredigion yn y gaeaf. Mae heulwen y tymor hwnnw’n amlygu olion y brif fynedfa fewndro (canol yn y blaen) a’r terasau llydan o ragfuriau ar hyd ochr dde (ogleddol) y gaer. (LlunDI2006_2003/NPRN 303579 ).
  • Ffosydd ymarfer Penalun: golwg fanwl a dynnwyd ym 1995 ac sy’n dangos cyflwr rhagorol y gwrthgloddiau a llinellau’r ffosydd sydd bron yn ganrif oed ac, o ran eu siâp, yn debyg i ddannedd llif. Gellir hefyd weld arwyddion yr adeiladau eraill a godwyd yn llinellau’r ffosydd, a gallai’r rheiny gynnwys ceufannau, cadarnleoedd, ysbytai maes a lleoedd bwyta. Hwnt ac yma mae’r ffosydd ym Mhenalun wedi’u cloddio drwy wely’r graig, a rhaid bod hynny wedi gofyn am gryn dipyn o waith caled iawn. (Llun:DI2006_0374/ NPRN 268143 ).

Cymru Gynhanesyddol

Oni bai am yr hyn a ddarganfuwyd wrth astudio awyrluniau, byddai’n dealltwriaeth ni o natur ac o hyd a lled yr anheddu cynnar yng Nghymru yn gyfyngedig iawn. Gwyddom i amaethu a chyfanheddu dwys ddigwydd yng Nghymru o’r cyfnod Neolithig ymlaen, sef 6,000 o flynyddoedd yn ôl, ac mae miloedd o henebion pwysig wedi’u ‘hailddarganfod’ ers i’r rhaglen hedfan gychwyn.

  • Carnedd y Gop. Mae Carnedd enfawr y Gop ger Prestatyn yn y gogledd ar ben Bryn y Gop. Credir mai yn ystod yr Oes Neolithig y cafodd hi ei chodi. Yn y tu blaen, islaw’r garnedd, gellir gweld Ogof y Gop (Llun: DI2007_0640/NPRN 306725).
  • Bryngaer Castell Henllys. Caer o’r Oes Haearn yn Sir Benfro yw Castell Henllys. Cafodd y tai crwn sydd wedi’u hadlunio yno eu seilio ar y dystiolaeth y cafwyd hyd iddi wrth gloddio. Tynnwyd y llun hwn yn 2003 ac mae’n dangos prif borth (canol-dde), llwybr y porth hwnnw a safleoedd yr ystafelloedd gwarchod o’r neilltu, wedi’i farcio â phren. Mae’r safle i gyd yn agored i’r cyhoedd. (Llun:DI2006_129/ NPRN 94989 ).
  • Lloc cynhanesyddol Banc Du. Ar gopa bryn isel uwchlaw New Inn ym Mynyddoedd y Preseli yn Sir Benfro mae olion lloc amddiffynedig cynnar a ddarganfuwyd o’r awyr gyntaf gan y Comisiwn Brenhinol ym 1990. Amddiffynfa naturiol y lloc yw’r llethrau creigiog serth ar yr ochr ddwyreiniol, ac mae rhagfuriau amddiffynnol ar y tir mwy gwastad i’r gorllewin a’r gogledd ohono. Mae ganddo lawer yn gyffredin â chlostiroedd sarnau, sef math prin iawn o heneb a gâi ei hadeiladu yn ystod y cyfnod Neolithig cynnar. Yn 2005 cloddiwyd rhan o ffos yno ac mae’r dyddiadau radiocarbon i ddefnydd llenwi canol y ffos yn dangos ei bod hi wedi’i chloddio erbyn 3000 CC. Yr oedd pobl yn byw yno, felly, tua diwedd yr oes Neolithig. (Llun:DI2006_1299/NPRN 308024 ).

Cymru Rufeinig

Yn awyrluniau arbenigol y Comisiwn Brenhinol o safleoedd a thirweddau o bob rhan o Gymru, fe gofnodir llawer iawn o ddaeareg, archaeoleg, hanes, diwydiant a phensaernïaeth Cymru. Bydd tynnu lluniau o Henebion Cofrestredig i Cadw yn rheolaidd yn sicrhau hefyd fod ein harchif yn cynnwys lluniau o safleoedd treftadaeth pwysicaf Cymru.

  • Gwersylloedd gorymdeithio Rhufeinig y Pigwn. Mae’r ddau wersyll Rhufeinig hyn, sy’n gorgyffwrdd â’i gilydd, ar gefnen i’r dwyrain o Lanymddyfri. Fe’u codwyd yno er mwyn i filwyr Rhufeinig allu aros ynddynt dros nos wrth orymdeithio i fryniau’r Canolbarth ar ymgyrchoedd rhwng OC 74 a 78. Yn y tu blaen, mae llinell o gwarrau priddfaen canoloesol yn croesi’r gwrthgloddiau Rhufeinig. (Llun: DI2006_0230/NPRN 92004).
  • Caer Rufeinig Ffordun. Mae’r ôl cnydau (canol-dde) yn dangos amddiffynfeydd deuffos y gaer Rufeinig fawr hon a phatrwm y strydoedd ynddi. Safai’r gaer uwchlaw man pontio neu rydio Afon Hafren (ar y chwith ar y gwaelod) ar y gororau ger Trefaldwyn. Er bod tir y gaer yn dal i gael ei droi, bydd ôl cnydau’r haf yn amlygu’n gyson fanylion y rhwydwaith o ffyrdd Rhufeinig, yr adeiladweithiau milwrol a’r anheddiad gwledig cyfoes o gwmpas y gaer. (Llun: CD2005_613_014/NPRN 94012).
  • Amffitheatr Caerllion. Mae goleuni isel yr hydref yn amlygu amlinelliad trawiadol yr amffitheatr filwrol Rufeinig hon. Mae’n amffitheatr sydd wedi’i diogelu’n dda a bu Mortimer Wheeler yn cloddio yma ar un adeg. (NPRN 95650; DI2005_0468).

Cestyll ac amddiffynfeydd canoloesol

Ledled Cymru fe gewch chi amrywiol enghreifftiau o gestyll, plastai gwledig cadarn a chartrefi amddiffynedig o fewn ffosydd sy’n goroesi ers yr Oesoedd Canol. Yn aml, awyrlun fydd yn dangos eu lleoliad strategol a’u patrwm cyffredinol ar eu gorau.

  • Castell Caernarfon. Mae amddiffynfeydd canoloesol tref Caernarfon, a thyrrau a safleoedd ei phyrth, yn dal i fod yn hynod o gyfan. Mae’r awyrlun hwn yn cyfleu’n glir safle strategol gadarn y dref a’r castell ar yr arfordir. (NPRN 95318; AP_2006_3497).
  • Castell y Fflint. Llun o Gastell y Fflint yn y gaeaf, gan ddangos ei safle ar ymyl fflatiau llanw mwdlyd Afon Dyfrdwy. Nodwedd arbennig o gryf ar y castell oedd ei orthwr crwn enfawr (uchod ar y dde). (NPRN 94448; DI2007_0674).
  • Mwnt Tal-y-bont. Dyma fwnt (twmpath castell canoloesol) castell o bridd a phren. Mae’n fwnt sydd wedi’i ddiogelu’n dda ac fe saif ar gefnen sy’n edrych dros draffordd yr M4 ger Pontarddulais yn y De. Mae’r beili allanol, sef y lloc islaw’r castell y byddai’r tai a’r gweithdai wedi sefyll ynddo, wedi’i hen wastatáu wrth i’r tir gael ei droi. Er hynny, mae’r ôl cnydau yn yr awyrlun hwn yn dangos amlinelliad ffos gladdedig y beili, a safle’r prif borth ar yr ochr bellaf, yn glir. (NPRN 303962; DI2006_1779).

Cymru’r Oesoedd Canol

Mae adeiladweithiau’r eglwysi canoloesol sydd wedi goroesi yng Nghymru, yn ogystal â safleoedd trefi a phentrefi, yn rhan oesol o’r dirwedd.

  • Abaty Glyn-y-groes, Llangollen. Mae’r awyrlun hwn o’r abaty Sistersaidd ger Llangollen, sydd wedi’i ddiogelu’n dda, yn dangos olion eglwys groesffurf yr abaty (chwith), ynghyd â seiliau’r clwysty sgwâr i’r dde ohoni. (NPRN 95205; DI2005_0685).
  • Pentref canoloesol Cosmeston. Yn Cosmeston ger Penarth, mae pentref bach o dai canoloesol wedi’i adlunio ar sylfeini claddedig y tai hynny i roi darlun byw o’r olwg a oedd arnynt yn wreiddiol. (NPRN 406400; DI2007_0247).
  • Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Erbyn y nawfed ganrif yr oedd Tyddewi neu Fynyw yn fynachlog adnabyddus ac yn ganolfan i gwlt dilynwyr y sant enwog. Er nad yw’r rhannau cynharaf o’r eglwys gadeiriol yn dyddio’n ôl ymhellach na’r ddeuddegfed ganrif, mae’n debyg mai dilyn llinell y lloc crefyddol a oedd yno cynt a wnaed wrth godi mur y clos canoloesol. Mae’r eglwys gadeiriol wrth galon clos hen iawn sydd bron iawn yn gyfan, ac o’i hamgylch mae wal gref ac ynddi byrth amddiffynedig. O fewn y clos ceir adfeilion trawiadol adeilad helaeth Plas yr Esgob. Bellach, mae’r olion hynny’n heneb a amddiffynnir ac yna, i’r gogledd o’r eglwys gadeiriol, mae casgliad o dai a mannau lletya’r archddiaconiaid a chlerigwyr eraill. (NPRN 306; DI2005_0905).

Plastai a Pharciau Gwledig

Mae llu o blastai ac ystadau gwledig enwog yng Nghymru, a dangosir tri ohonynt yma. Ceir gwrthgyferbyniadau yn yr enghreifftiau o’r math hwn o heneb. Er i Aberglasney gael ei ailddarganfod ac yna’i adfer dros flynyddoedd maith, does neb eto wedi adfer Castell Gwrych. Mae tynnu awyrluniau’n ddull arbennig o effeithiol o gofnodi gerddi ac ystadau hanesyddol am ei fod yn fodd nid yn unig i ddarlunio’r tai a’u stablau – ac adeiladau eraill sydd fel arfer o’r golwg – ond hefyd i ddangos cyd-destun y tiroedd a dirluniwyd, y cynlluniau plannu a’r byd y tu hwnt iddynt. Mae’r awyrluniau hanesyddol yn dangos ystadau mawr Cymru pan oeddent ar eu hanterth cyn iddynt ddechrau dirywio wedi’r ddau Ryfel Byd a chael eu chwalu.

  • Plasty a gerddi Aberglasney. Bu adfer a chloddio mawr ar y gerddi o amgylch adfeilion Aberglasney, y plasty yn nyffryn Tywi sydd ychydig i’r gorllewin o Landeilo yn Sir Gaerfyrddin. Tynnwyd yr awyrlun hwn yn 2002 ac mae’n cyfleu gerddi muriog ac elfennau eraill o’r ystâd hon yn dda. (NPRN 266159; DI2007_0183).
  • Castell Gwrych. Er mai’r bwriad wrth godi’r plasty hwn yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd i’w fylchfuriau a’i dyrrau castellog adleisio gogoniant cestyll Edwardaidd y Gogledd, mae ei gyflwr wedi hen ddirywio a does neb wedi bwrw ati i’w adfer hyd yn hyn. (NPRN 27250; DI2007_0664).
  • Plas Nercwys, Nercwys. Plasty gwych o’r ail ganrif ar bymtheg yw plas Nercwys, ac mae iddo lu o ychwanegiadau diweddarach. Saif ynghanol ystâd fawr sy’n cynnwys gerddi muriog a thai allan. (NPRN 36046; DI2007_0687).

Diwydiannau Cymru

Ers 1986, mae’r rhaglen hedfan wedi bod wrthi’n cofnodi’r newidiadau yn nhreftadaeth ddiwydiannol Cymru yn ogystal ag enghreifftiau o bensaernïaeth a pheirianneg sifil gyfoes.

  • Chwarel Gorseddau. Yn y bryniau i’r gogledd o Borthmadog yn y Gogledd mae’r chwareli llechi hyn yn dangos sut yr arferid gweithio’r safleoedd llechi ar bonciau y naill uwchben y llall, ac y câi’r gwastraff ohonynt ei grynhoi’n domenni bob ochr i’r brif chwarel. Câi’r llechi a oedd i’w trin eu cludo i lawr o’r chwarel ar hyd inclein a thramffyrdd i felin Ynysypandy. (NPRN 40557; DI2006_0252).
  • Mwynglawdd Helygain. Yn y llun hwn fe welwch chi olion rhyfeddol y cloddio am blwm ar Fynydd Helygain yn Sir y Fflint. Mae’r llinellau o dwmpathau, a phob un ohonynt o amgylch siafft, yn dangos y safleoedd lle câi’r gwythiennau cyfochrog o fwyn plwm eu cloddio. (NPRN 33941; DI2007_0696).
  • Stack Square, Blaenafon. Dechreuodd Gweithfeydd Blaenafon gynhyrchu haearn ym 1789 a chodwyd Stack Square rhwng 1789 a 1792 i gartrefu rhan o’i weithlu. Bloc ar ffurf U sydd yma, a’r enw ar res y de yw Engine Row. Yn y gornel dde-orllewinol ceir siop dryc. Enw gwreiddiol y sgwâr oedd Shop Square ond newidiwyd ei enw pan godwyd stac boeler ar ganol y sgwâr ym 1853. Gwelir sylfeini’r stac hwnnw, sydd wedi’i ddymchwel bellach, ar ffurf sgwâr o feini ynghanol y tai. (NPRN 20853; DI2006_0006).

Dociau a phorthladdoedd

Ledled Cymru, mae dociau a phorthladdoedd yn tystio i ddiwydiannau sydd gan mwyaf wedi darfod amdanynt - adeiladu llongau, pysgota ac allforio. Ym Mae Caerdydd, mae adeiladau hamdden ac adeiladau’r llywodraeth wedi’u codi ar dir hen lanfeydd y dociau.

  • Basn Doc West Bute, Bae Caerdydd. Mae siâp basn gwreiddiol y doc i’w weld ar ffurf siâp hirgrwn sydd wedi’i lenwi ar ochr dde’r llun. Y ‘Basn Hirgrwn’ hwn yw elfen ganolog yr ailwampio sydd wedi bod ar diroedd y dociau ym Mae Caerdydd, gan gynnwys adeilad y Cynulliad (canol uwch) a Chanolfan Mileniwm Cymru â’i tho copr (canol chwith). Gan fod morglawdd wedi’i godi ar draws Bae Caerdydd (de), nid oes llanw a thrai yn y bae bellach, ac am fod cysgod i’w ddyfroedd mae yno le i chwaraeon a gweithgareddau hamdden. (NPRN 34288; AP_2006_1847).
  • Pont Gludo Casnewydd. Ym 1906 y codwyd yr heneb ddiwydiannol anarferol a thrawiadol hon yn Nociau Casnewydd. (NPRN 43157; DI2005_0469).
  • Harbwr Solfach. Gan fod Solfach Isaf yn ôl o’r môr ym mhen cilfach sy’n culhau ar aber afon Solfach, mae yno harbwr cysgodol rhagorol. Fe ystyriwyd ers tro byd fod y gilfach yn lle da i angori cychod ynddo. Ac ers yr Oes Haearn mae caer Pen Solfach (canol de, NPRN 94269) yn edrych allan dros yr harbwr o bentir i’r dwyrain ohono. Arferai Solfach fod yn borthladd bywiog lle ceid llawer o bysgota a masnachu, ac ar ei anterth rhwng tua 1750 a chanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg cofnodwyd bod yno ryw ddeg ar hugain o longau masnach, naw warws a phoblogaeth o fwy na mil o bobl. Y syndod yw i ymfudwyr hwylio oddi yma i Efrog Newydd ar un adeg. Cost tocyn unffordd oedd £3, ond yr oedd rhaid i’r ymfudwyr fynd â’u bwyd eu hunain gyda hwy. (NPRN 33210; DI2006_1684).

Pontydd

Mae pontydd Cymru’n ei chysylltu â de-orllewin Lloegr dros aber Afon Hafren ac ag Ynys Môn dros Afon Menai yn y gogledd. Mae’n harchif o awyrluniau hanesyddol yn dangos codi Ail Groesfan Hafren.

  • Pont Britannia. Cododd Robert Stephenson Bont Britannia er mwyn i ddwy set o gledrau’r rheilffordd allu croesi Afon Menai mewn tiwbiau petryal o haearn gyr. Agorwyd y bont ym 1850. Oherwydd y tân a wnaeth ddifrod difrifol i’r tiwbiau ym 1970, fe ailgodwyd y bont gan ddefnyddio’i thyrrau gwreiddiol o feini i greu adeiladwaith o fwâu dur. Yr adlewyrchiad perffaith – bron – o’r bont yn nyfroedd gwyrddlas Afon Menai a ddaliodd sylw’r ffotograffydd yn y llun hwn. (NPRN 34614; AP_2006_1582).
  • Ail Groesfan Hafren. Llwybr ail groesfan Hafren, adeg ei chodi ym 1994, pan oedd rhai pileri yn eu lle a chraeniau’n gweithio ar y tyrrau enfawr. (NPRN 405; DI2005_0487).
  • Ail Groesfan Hafren.Llun o ran ganol Ail Groesfan Hafren, gan edrych i gyfeiriad Cymru, adeg llanw isel iawn ar afon Hafren. (NPRN 405; DI2005_0472).

Trefi a Dinasoedd

Un o gryfderau mawr edrych i lawr o’r awyr yw bod modd gweld cydlyniant patrymau cymhleth o adeiladau neu adeiladweithiau. Proses anodd neu faith, efallai, yw eu cofnodi ar lawr gwlad. Gan fod ffyrdd, archfarchnadoedd ar gyrion trefi a dinasoedd, neu ddatblygiadau tai newydd hefyd yn gallu effeithio’n aruthrol ar siâp a chymeriad cyffredinol cymuned, mae cofnodi trefi a dinasoedd Cymru yn rhan annatod o’n rhaglen hedfan.

  • Canol Tref Wrecsam. Mae swyddfeydd a siopau modern, ynghyd â’r rhwydwaith o ffyrdd, cylchfannau a meysydd parcio, yn wahanol iawn i wead strydoedd cul a mannau cyhoeddus cyfyng trefi’r Oesoedd Canol. (NPRN 33102; DI2007_0681).
  • Parc Victoria, Caerdydd. Mae’r parc Fictorianaidd hyfryd hwn, ynghyd â’i erddi braf, y llwybrau cerdded, y bandstand, y pwll padlo a’r man chwarae, yn ynys o wyrddni ynghanol rhesi o dai teras Treganna. Mae poblogaeth y rhan hon o’r ddinas yn dal i ddefnyddio llawer iawn ar y parc hwn. (NPRN 301658; AP_2006_1815).
  • Stadiwm y Mileniwm a chanol dinas Caerdydd. Mae’r stadiwm newydd, Stadiwm y Mileniwm – a welir yma â’i do ar gau – yn tra-arglwyddiaethu ar ganol Caerdydd. Mae brig pob un o’r pedwar mast 83 metr uwchlaw’r maes. (NPRN 309686; AP_2006_1832).

Trefi Glan-Môr

Mae Cymru’n enwog am ei harfordir a’i threfi glan-môr, ond er bod y pier ym Mangor a’r pier yn Llandudno yn dal i dystio i ogoniant oes Victoria, ni fu llewyrch cystal o bell ffordd ar drefi glan-môr mewn rhannau eraill o Gymru.

  • Pier Bangor. Mae’r pier cul a chain hwn yn brasgamu ar draws dyfroedd clir a bras Afon Menai. Fe’i codwyd ym 1896, a hwn yw’r pier hynaf yng Nghymru sy’n dal i fod ar ei draed. (NPRN 34150; DI2005_0811).
  • Pier Llandudno. Dyma heulwen mis Awst yn taro’r môr islaw y pier yn Llandudno a gynlluniwyd gan Charles Henry Driver ar gyfer y penseiri Brunlees a McKerrow. Fe’i codwyd o gam i gam rhwng 1876 a 1887. (NPRN 34159; DI2005_0775).
  • Glan- môr y Rhyl. Llun o’r glan-môr modern wedi’r ailddatblygu arno yn y dref boblogaidd hon. (NPRN 33112; DI2007_0702).

Cymru Fodern

Gan fod cofnodi pensaernïaeth gyfoes a’r newidiadau yn amgylchedd adeiledig Cymru yn elfen ganolog yn ein rhaglen genedlaethol, mae’n harchif ni’n cynnwys awyrluniau o’r mwyafrif o’r prif brosiectau adeiladu a’r prif brosiectau peirianneg sifil sydd wedi’u cwblhau yng Nghymru dros y blynyddoedd diwethaf.

  • Ffatri Inmos , Casnewydd. Codwyd y ffatri hynod fodern hon, a gynlluniwyd gan Richard Rogers, tua dechrau’r 1980au i gynhyrchu microsglodion ar gyrion Casnewydd yn y De. (NPRN 612; AP_2006_1878).
  • Fferm Wynt Llidiart y Waen. Edrych ar awyrlun yw un o’r ychydig ffyrdd o weld patrwm a maint ffermydd gwynt helaeth ein hoes ni. (NPRN 402078; DI2006_0497).
  • Lein Bibell Nwy Naturiol, Tavernspite. Llun o’r Lein Bibell Nwy Naturiol a adeiladwyd yn ystod haf 2006 yn Sir Benfro i gludo nwy naturiol hylifedig rhwng Aberdaugleddau a Lloegr. (NPRN 406402; AP_2006_1649).

Mynyddoedd ac uwchdiroedd

Gall lluniau o fynyddoedd Cymru fod yn drawiadol a dramatig dros ben, fel y gwelwn ni yn yr awyrluniau hyn a dynnwyd yn ystod y gaeaf.

  • Carnedd ar Ben-y-fan ym Mannau Brycheiniog. Llun sy’n edrych tua’r dwyrain ar hyd cefnennau nodweddiadol Bannau Brycheiniog yn ystod y gaeaf. Yn ystod yr Oes Efydd, yr oedd sawl un o’r copaon hyn yn fan claddu. (NPRN142199; CD2005_608_005).
  • Cronfa Dd?r Nant-y-moch. Llun sy’n edrych tua’r de dros gronfa dd?r ac argae Nant-y-moch ar hyd blaenau mynyddig Afon Rheidol i ganol Ceredigion yn ystod y gaeaf. Anaml y cewch chi’r cyfuniad hwn o amodau atmosfferig sy’n cynnig golwg mor eithriadol ar y dirwedd. (NPRN 268169; DI2005_1157).
  • Cader Idris. Mae’r mwg o dannau rhedyn y gaeaf o gwmpas Llynnau Cregennen (ar y dde eithaf), yng nghysgod Cader Idris yng Ngogledd Cymru, yn drifftio tua’r gogledd-ddwyrain i gyfeiriad tref Dolgellau, y dref sydd yn y cysgod tywyll yng nghanol-chwith y llun. (NPRN 406409; CD2005_605_003).

Llynnoedd

Yn aml, bydd storïau a chwedlau’n gysylltiedig â llynnoedd Cymru. Bydd rhai ohonynt, fel Llyn y Fan Fach ar Fynydd Du Sir Gaerfyrddin, yn gysylltiedig ag iacháu, ac eraill, fel Llyn Tegid yn y Gogledd, â chwedlau am ddinasoedd coll a bwystfilod dŵr. Mae tawelwch Llyn Hanmer, ar dir isel a ffrwythlon gororau’r gogledd-ddwyrain, yn golygu ei fod yn gwbl wahanol i lynnoedd uwchdiroedd Cymru.

  • Bannau Sir Gâr o Fan Foel. Llun trawiadol o Fannau Sir Gâr ar y Mynydd Du gan edrych tua’r gorllewin dros eira’r gaeaf draw i Lyn y Fan Fach. Mae i’r llyn gysylltiadau cyfriniol â Meddygon Myddfai. (NPRN 84456; DI2007_0199).
  • Llyn a phentref Hanmer. Yma, gwelir Llyn Hanmer ar ororau gogledd-ddwyrain Cymru, a chysgodion hir noson braf o haf. (NPRN 268112; DI2007_0655).
  • Llyn Tegid. Ers canrifoedd, mae ehangder Llyn Tegid, i’r de-orllewin o’r Bala yn y Gogledd, wedi ysbrydoli chwedlau am foddi dinasoedd ac am fwystfilod d?r. (NPRN 309129; DI2006_1436).

Aberoedd

Mae aberoedd yn rhwym o ddenu sylw’r awyrluniwr ac yn aml ceir olion diwydiannau arfordirol a hen bentrefi pysgota ar hyd eu glannau.

  • Abermaw a’r Aber. Golwg eithriadol o glir ar hyd aber Mawddach yn y gaeaf adeg llanw isel ger Abermaw yn y Gogledd. Bar y Friog sy’n culhau’r aber ar yr ochr ddeheuol (ar y dde). (NPRN 34290; CD2005_605_009).
  • Cwarau West Williamston. Llun sy’n edrych tua’r gorllewin ar hyd ymylon coediog a mwdlyd aber Aberdaugleddau yn ne Sir Benfro. Cilfachau arfordirol cwarrau cerrig West Williamston sydd yn y tu blaen ar y chwith. Y tu hwnt, mae diwydiannau’r aber. (NPRN 307165; DI2007_0768).
  • Storfa olew Waterston, Aberdaugleddau. Wrth hwylio ar hyd yr aber tuag at Ddoc Penfro fe llong Irish Ferries, yr Isle of Inishmore, aiff heibio i hen burfa cwmni Gulf yn Waterston. Ac wrth ddod yn ôl o Rosslare i Gymru, mae fferi fel hon yn glynu wrth draddodiad morwrol sy’n mynd yn ôl filoedd o flynyddoedd. (NPRN 308937; DI2006_1242).

Arfordir Cymru

Ar hyd yr oesoedd, mae arfordir Cymru wedi’i greithio’n helaeth gan y môr a’r tywydd ond hefyd wedi estyn croeso i deithwyr, saint a masnachwyr ac o dro i dro wedi gwrthsefyll neu gymathu goresgynwyr. I forwyr, yr oedd yr arfordir yn frith o fannau deniadol i lanio ynddynt - ac o glogwyni peryglus. Gallai ambell gilfach a thraeth fod yn harbwr hwylus, ac yn y porthladdoedd mwy o faint ceir cyfleusterau harbwr sy’n dal i fod gyda’r gorau ar Fôr Iwerddon.

  • Aberystwyth o’r gogledd. Mae i Aberystwyth safle manteisiol ar arfordir gorllewin Cymru. Ar bentir creigiog yno, cododd Edward I castell a thref furiog. Gallech weld eu hadfeilion o hyd (y pwynt pellaf ar y dde). Y tu hwnt i’r harbwr, mae Pendinas, bryn sydd â chaer o’r Oes Haearn ar ei gopa. (NPRN 33035; AP_2006_2555).
  • Portin-llaen. Pentref pysgota bach ar bentir cul sy’n ymwthio i’r môr ar arfordir gogledd Penrhyn Ll?n yw Portin-llaen. Mae’r dyfroedd gwyrddlas clir yn cyferbynnu â glesni glaswelltir cyfoethog y cwrs golff ar bentir a fu gynt yn gartref i gaer o’r Oes Haearn. (NPRN 403435; AP_2006_1555).
  • Ynys Dewi ger Whitesands Bay. Gan i bobl ddechrau cyfanheddu’r penrhyn hwn ym mhen pellaf gorllewinol Prydain yn gynnar iawn iawn, daeth amryw byd o deithwyr a hynafiaethwyr cynnar yma i weld – a chanmol - yr henebion a’r tirweddau hyn. Yn eu plith yr oedd George Owen, yr hynafiaethydd a’r hanesydd o Sir Benfro a ysgrifennai tua 1600, yr archaeolegydd enwog Syr Richard Colt Hoare, a fu ar daith yma ym 1793, a Richard Fenton, a ysgrifennodd amdanynt ym 1811. Hwnt ac yma ar hyd y pentiroedd ceir beddrodau megalithig, caerau pentir o’r Oes Haearn a chapeli o’r Oesoedd Canol. (NPRN 405266; DI2007_0136).

Creigiau ac Ynysoedd

Mae ynysoedd Cymru’n gyforiog o olion archaeolegol, a cheir cymunedau anghysbell ar rai o’r ynysoedd mwyaf o hyd. Mae’r lluniau hyn yn ein hatgoffa o beryglon hwylio o amgylch yr ynysoedd, heibio i greigiau a cheryntau, dan warchodaeth y rhwydwaith o oleudai sydd wedi’u codi ar hyd yr arfordir.

  • Ynys Enlli. Y culdir sy’n cydio prif ran ynys Enlli wrth ei phrif bwynt deheuol. Yn y llun hwn fe welwch chi’r harbwr naturiol y mae’r bae hwn yn ei gynnig i fordeithwyr ar ochr ddwyreiniol yr ynys. Gwellwyd yr harbwr yn ystod y cyfnod modern drwy godi llithrfa yno. (NPRN 402783; AP_2006_1536).
  • Goleudy De’r Cerrig. Ym 1839 fe godwyd goleudy ryw wyth cilometr i’r de-orllewin o Benmaendewi ar un o’r creigiau mwyaf yn y casgliad twyllodrus hwnnw o ynysigau a chreigiau a elwir ‘y Cerrig’. Meddai George Owen, yn ei Description of Pembrokeshire ym 1603, am beryglon y creigiau: ‘A seaboord this Iland Ramsey rangeth in order the Bushop and his clearkes…all ways seene at lowe water who are not w’out some small Quiristers, who shewe not themselves, but at spring tydes, and calme seas…The Bushop and those his clerkes preach deadly doctrine to their winter audience.’ (NPRN 126319; DI2006_1178).
  • Pont y Geist, Ynys Dewi. Mae llif ffyrnig y llanw drwy Swnt Dewi, fel y gwelwch chi ef o Bont y Geist yn Sir Benfro, yn ei gwneud hi’n anodd i gychod groesi rhwng Ynys Dewi a’r tir mawr. (NPRN 404188; DI2006_1182).

Gweld pethau annisgwyl o’r awyr

Weithiau, wrth gofnodi Cymru o’r awyr, fe welir golygfeydd neu ddigwyddiadau anarferol a all gael eu troi’n lluniau cofiadwy i’w rhoi yn yr archif. Er enghraifft, cafodd y ‘map o’r byd’ a grëwyd gan 1400 o ddisgyblion Ysgol Penglais yn Aberystwyth ei ffurfio ar gyfer digwyddiad a gynhaliwyd gan elusen fyd-eang. Tynnwyd awyrluniau ohono drwy drefniant ymlaen llaw â’r Comisiwn Brenhinol fel rhan o daith hedfan archaeolegol. Mae’r awyrluniau yn ein harchif yn ddigon cynhwysfawr i ateb y mwyafrif o gwestiynau ac, os ydych chi’n chwilio am fath arbennig o lun, holwch staff profiadol Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru.

  • Enfys dros y Garth Fach. Wrth i gymylau glaw ddod i mewn i ddifetha taith a oedd, fel arall, yn un heulog braf dros y Canolbarth ger Llanwrtyd, fe ymddangosodd enfys drwy ffenestr yr awyren gan roi llun prin iawn i’r ffotograffydd. (NPRN 90279; DI2007_0190)
  • Gerddi Penpont. Mae wyneb Dyn Gwyrdd yn edrych allan o’r ardd ffurfiol a sefydlwyd yn ddiweddar yn Penpont ger y Trallwng yn Sir Frycheiniog. (NPRN 301202; AP_2007_1139).
  • Ysgol Penglais, Aberystwyth. Cafodd y map trawiadol hwn o’r byd, a ffurfiwyd o ryw 1400 o ddisgyblion ar gae chwarae’r ysgol, ei greu ar gyfer digwyddiad a gynhaliwyd gan elusen fyd-eang ym mis Ebrill 2007. Fe’i hysgogwyd gan gais ar i ysgolion ledled Ewrop ddangos disgyblion yn cysylltu â’i gilydd ac yn ffurfio cadwyni dynol. Gan i’r cais fod yn un mor anarferol, fe gytunodd y Comisiwn Brenhinol i hedfan dros yr ysgol a chofnodi’r map trawiadol hwnnw cyn bwrw ymlaen â thaith hedfan i dynnu awyrluniau o olion archaeolegol mannau eraill yng Ngheredigion. (NPRN 406437; AP_2007_0854).

Cyhoeddi Awyrluniau

Mae amryw o gyhoeddiadau wedi dangos cymaint yw hyd a lled yr archif o awyrluniau sydd gan y Comisiwn Brenhinol. Yn Pembrokeshire: Historic Landscapes from the Air (CBHC, 2007) fe ddangoswyd y cyfoeth o storïau y gall archaeoleg o’r awyr eu hadrodd am ddim ond un o siroedd Cymru. Bu awyrluniau’r Comisiwn Brenhinol hefyd yn rhan bwysig o’r lluniau yn y llyfr The Archaeology of the Welsh Uplands (CBHC, 2003). Mae’r ddwy gyfrol yn dal i fod ar gael o’n siop lyfrau. Cafodd y llyfr Wales from the Air gan Chris Musson ei gyhoeddi ym 1994, a hwnnw oedd ymdriniaeth fawr gyntaf y Comisiwn Brenhinol ag archaeoleg o’r awyr ac â thirwedd Cymru. Er ei fod bellach allan o brint, gellir dal i’w brynu oddi wrth ddetholiad o werthwyr llyfrau ail-law a’i gael ar fenthyg o lyfrgelloedd.

  • Pembrokeshire: Historic Landscapes from the Air, Ar gael o siop lyfrau CBHC.
  • The Archaeology of the Welsh Uplands. Ar gael o siop lyfrau CBHC.
  • Wales from the Air. Allan o brint, ond gellir dal i brynu copïau ohono oddi wrth ddetholiad o werthwyr llyfrau ail-law. Mae ef hefyd ar gael ar fenthyg o lyfrgelloedd.

Cyhoeddi Awyrluniau

diwedd